श्री गणपति अथर्वशीर्षम्Shri Ganapati Atharvashirsha

Shri Ganapati Atharvashirshaश्री गणपति अथर्वशीर्षम्

गणपति अथर्वशीर्षम् एक प्राचीन उपनिषद् है जिसमें गणेश जी को साक्षात् ब्रह्म, आत्मा और सृष्टि का मूल कारण बताया गया है। इसमें गणेश-विद्या, गणेश गायत्री, ध्यान-श्लोक और पाठ के फल का विस्तार से वर्णन है। गणेश चतुर्थी और बुधवार को इसका पाठ विशेष फलदायी माना जाता है।The Ganapati Atharvashirsha is an ancient Upanishad identifying Ganesha with Brahman itself, the Self, and the root cause of creation. It includes the Ganesha-vidya, the Ganesh Gayatri, a dhyana verse, and an extended account of the fruits of recitation. Its recitation is held especially fruitful on Ganesh Chaturthi and Wednesdays.

100%

॥ शान्ति पाठ ॥॥ Shanti Path ॥

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः। व्यशेम देवहितं यदायुः॥

Om bhadram karnebhih shrinuyama devah, bhadram pashyemakshabhir yajatrah. Sthirair-angais-tushtuvamsas-tanubhih, vyashema devahitam yadayuh.

हे देवो, हम कानों से कल्याणकारी वचन सुनें; हे पूजनीय देवो, हम आँखों से कल्याण देखें। स्थिर अंगों और शरीर से स्तुति करते हुए हम देवताओं द्वारा हितकारी दीर्घायु प्राप्त करें।

O gods, may we hear with our ears what is auspicious; O worshipful ones, may we see with our eyes what is auspicious. Praising you with steady limbs and bodies, may we obtain the full life span allotted by the gods.

स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः। स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

Svasti na Indro vriddhashravah, svasti nah Pusha vishvavedah. Svasti nas-Tarkshyo arishtanemih, svasti no Brihaspatir-dadhatu. Om shantih shantih shantih.

हमारा कल्याण करें महायशस्वी इन्द्र; हमारा कल्याण करें सर्वज्ञ पूषा। हमारा कल्याण करें अक्षत-चक्र तार्क्ष्य (गरुड़); हमारा कल्याण करें बृहस्पति। ॐ शांति, शांति, शांति।

May Indra of great renown grant us wellbeing; may all-knowing Pusha grant us wellbeing. May Tarkshya of unbroken wheel grant us wellbeing; may Brihaspati grant us wellbeing. Om, peace, peace, peace.

॥ अथर्वशीर्षम् ॥॥ Atharvashirsha ॥

१

ॐ नमस्ते गणपतये। त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि। त्वमेव केवलं कर्ताऽसि। त्वमेव केवलं धर्ताऽसि। त्वमेव केवलं हर्ताऽसि। त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि। त्वं साक्षादात्मासि नित्यम्॥

Om namaste Ganapataye. Tvameva pratyaksham tattvamasi. Tvameva kevalam kartasi. Tvameva kevalam dhartasi. Tvameva kevalam hartasi. Tvameva sarvam khalvidam Brahmasi. Tvam sakshad Atmasi nityam.

हे गणपति, आपको नमस्कार है। आप ही प्रत्यक्ष तत्त्व हैं। आप ही अकेले सृष्टि के कर्ता, पालनकर्ता और संहारकर्ता हैं। यह सब कुछ निश्चय ही आप ब्रह्म ही हैं। आप ही नित्य साक्षात् आत्मा हैं।

Salutations to you, O Ganapati. You alone are the visible truth. You alone are the sole creator. You alone are the sole sustainer. You alone are the sole destroyer. All this is truly you, the Brahman. You are, in truth, the eternal Self.

२

ऋतं वच्मि। सत्यं वच्मि॥

Ritam vachmi. Satyam vachmi.

मैं ऋत (नियम) कहता हूँ। मैं सत्य कहता हूँ।

I speak the cosmic order. I speak the truth.

३

अव त्वं माम्। अव वक्तारम्। अव श्रोतारम्। अव दातारम्। अव धातारम्। अवानूचानमव शिष्यम्। अव पश्चात्तात्। अव पुरस्तात्। अवोत्तरात्तात्। अव दक्षिणात्तात्। अव चोर्ध्वात्तात्। अवाधरात्तात्। सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात्॥

Ava tvam mam. Ava vaktaram. Ava shrotaram. Ava dataram. Ava dhataram. Avanuchanam-ava shishyam. Ava paschattat. Ava purastat. Avottarattat. Ava dakshinattat. Ava chordhvattat. Avadharattat. Sarvato mam pahi pahi samantat.

आप मेरी रक्षा करें। वक्ता की, श्रोता की, दाता की, धाता की, गुरु की और शिष्य की रक्षा करें। पीछे से, आगे से, उत्तर से, दक्षिण से, ऊपर से और नीचे से मेरी रक्षा करें — सब ओर से सर्वथा मेरी रक्षा करें, रक्षा करें।

Protect me. Protect the speaker, the listener, the giver, the sustainer, the teacher and the disciple. Protect me from behind, from before, from the north, from the south, from above, from below — protect me, protect me from every side, completely.

४

त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः। त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः। त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि। त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि॥

Tvam vangmayas tvam chinmayah. Tvam anandamayas tvam brahmamayah. Tvam sachchidananda-dvitiyosi. Tvam pratyaksham Brahmasi. Tvam jnanamayo vijnanamayosi.

आप वाणी-स्वरूप, चेतना-स्वरूप हैं। आप आनंद-स्वरूप, ब्रह्म-स्वरूप हैं। आप सत्-चित्-आनंद रूप अद्वितीय हैं। आप ही प्रत्यक्ष ब्रह्म हैं। आप ज्ञान-स्वरूप और विज्ञान-स्वरूप हैं।

You are the essence of speech, the essence of consciousness. You are the essence of bliss, the essence of Brahman. You are the non-dual being-consciousness-bliss. You are the visible Brahman itself. You are the essence of knowledge and of realisation.

५

सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते। सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति। सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति। सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति। त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः। त्वं चत्वारि वाक्पदानि॥

Sarvam jagadidam tvatto jayate. Sarvam jagadidam tvattas-tishthati. Sarvam jagadidam tvayi layam-eshyati. Sarvam jagadidam tvayi pratyeti. Tvam bhumir-aponalonilo nabhah. Tvam chatvari vak-padani.

यह सारा जगत् आपसे ही उत्पन्न होता है और आपमें ही स्थित रहता है। यह सारा जगत् आपमें ही लीन होगा और आपमें ही लौट आता है। आप ही पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु और आकाश हैं। आप ही वाणी के चार पद हैं।

This entire universe arises from you and rests in you. This entire universe will dissolve into you and returns to you. You are earth, water, fire, air and space. You are the four planes of speech.

६

त्वं गुणत्रयातीतः। त्वं देहत्रयातीतः। त्वं कालत्रयातीतः। त्वं अवस्थात्रयातीतः। त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम्। त्वं शक्तित्रयात्मकः। त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम्। त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम्॥

Tvam gunatrayatitah. Tvam dehatrayatitah. Tvam kalatrayatitah. Tvam avasthatrayatitah. Tvam muladhara-sthitosi nityam. Tvam shaktitrayatmakah. Tvam yogino dhyayanti nityam. Tvam Brahma tvam Vishnus-tvam Rudras-tvam-Indras-tvam-Agnis-tvam Vayus-tvam Suryas-tvam Chandramas-tvam Brahma bhur-bhuvah svarom.

आप तीनों गुणों, तीनों देहों, तीनों कालों और तीनों अवस्थाओं से परे हैं। आप सदा मूलाधार में स्थित, तीनों शक्तियों के स्वरूप हैं — योगीजन सदा आपका ध्यान करते हैं। आप ही ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र, अग्नि, वायु, सूर्य, चन्द्रमा और भूः-भुवः-स्वः सहित ॐ-स्वरूप ब्रह्म हैं।

You transcend the three gunas, the three bodies, the three times, the three states of consciousness. You ever dwell in the muladhara, embodying the three powers — yogis meditate on you always. You are Brahma, Vishnu, Rudra, Indra, Agni, Vayu, the Sun, the Moon — you are Brahman itself, with the three worlds.

७

गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनन्तरम्। अनुस्वारः परतरः। अर्धेन्दुलसितम्। तारेण ऋद्धम्। एतत्तव मनुस्वरूपम्। गकारः पूर्वरूपम्। अकारो मध्यमरूपम्। अनुस्वारश्चान्त्यरूपम्। बिन्दुरुत्तररूपम्। नादः सन्धानम्। संहितासन्धिः। सैषा गणेशविद्या। गणक ऋषिः। निचृद्गायत्री छन्दः। गणपतिर्देवता। ॐ गं गणपतये नमः॥

Ganadim purvam-uchcharya varnadim tadanantaram. Anusvarah paratarah. Ardhendu-lasitam. Tarena riddham. Etat-tava manu-svarupam. Gakarah purva-rupam. Akaro madhyama-rupam. Anusvarash-chantya-rupam. Bindur-uttara-rupam. Nadah sandhanam. Samhita sandhih. Saisha Ganesha-vidya. Ganaka rishih. Nichrid-gayatri chhandah. Ganapatir-devata. Om gam Ganapataye namah.

पहले «ग» वर्ण, फिर «अ» वर्ण, फिर अनुस्वार — अर्धचन्द्र से सुशोभित, प्रणव से युक्त — यही आपका मंत्र-स्वरूप है। «ग» पूर्व रूप, «अ» मध्य रूप, अनुस्वार अंत्य रूप, बिन्दु उत्तर रूप — नाद ही इनका संधान है। यही गणेश-विद्या है, जिसके ऋषि गणक, छन्द निचृद्गायत्री और देवता गणपति हैं — ॐ गं गणपतये नमः।

Uttering first ga, then a, then the nasal sound, adorned with the crescent moon and joined with Om — this is your mantra-form. Ga is the first part, a the middle, the nasal the last, the point above the final part — resonance is their union. This is the Ganesha-vidya, whose seer is Ganaka, whose metre is Nichrid Gayatri, whose deity is Ganapati — Om gam Ganapataye namah.

८

एकदन्ताय विद्महे। वक्रतुण्डाय धीमहि। तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्॥

Ekadantaya vidmahe. Vakratundaya dhimahi. Tanno dantih prachodayat.

हम एकदन्त को जानते हैं, वक्रतुण्ड का ध्यान करते हैं — वे दंती हमें सद्बुद्धि की ओर प्रेरित करें।

We know the single-tusked one, we meditate on the curved-trunk lord — may that tusked deity inspire our understanding.

९

एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम्। रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम्॥ रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम्। रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम्॥ भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम्। आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम्॥ एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः॥

Ekadantam chaturhastam pashamankusha-dharinam. Radam cha varadam hastair-bibhranam mushaka-dhvajam. Raktam lambodaram shurpakarnakam raktavasasam. Rakta-gandhanuliptangam raktapushpaih supujitam. Bhaktanukampinam devam jagat-karanam-achyutam. Avirbhutam cha srishtyadau prakriteh purushat-param. Evam dhyayati yo nityam sa yogi yoginam varah.

एकदंत, चार भुजाओं वाले, हाथों में पाश, अंकुश, अपना टूटा दांत और वरद-मुद्रा धारण किए, मूषक-ध्वज — लाल वर्ण, लम्बोदर, सूप-कर्ण, लाल वस्त्र-चन्दन-पुष्पों से पूजित — भक्तवत्सल, जगत् के कारण, अच्युत, सृष्टि के आरम्भ में प्रकट, प्रकृति-पुरुष से परे — जो ऐसा नित्य ध्यान करता है, वह योगियों में श्रेष्ठ है।

Single-tusked, four-armed, holding noose and goad, bearing his broken tusk and the boon-gesture, mouse-bannered — red-hued, large-bellied, winnowing-eared, worshipped with red cloth, sandal and flowers — compassionate, the cause of the world, unfailing, manifest at creation’s dawn, beyond matter and spirit — whoever meditates on him thus daily is foremost among yogis.

१०

नमो व्रातपतये। नमो गणपतये। नमः प्रमथपतये। नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय। विघ्ननाशिने शिवसुताय। श्रीवरदमूर्तये नमः॥

Namo vratapataye. Namo Ganapataye. Namah pramathapataye. Namastestu Lambodarayaikadantaya. Vighnanashine Shivasutaya. Shri-varada-murtaye namah.

व्रातपति, गणपति और प्रमथपति को नमस्कार। लम्बोदर और एकदन्त को नमस्कार हो। विघ्नों के नाशक, शिव-पुत्र और वरद-मूर्ति श्री को नमस्कार।

Salutations to the lord of hosts, to Ganapati, to the lord of Shiva’s attendants. Salutations to you, Lambodara, Ekadanta. Salutations to the destroyer of obstacles, son of Shiva, the boon-giving form.

११

एतदथर्वशीर्षं योऽधीते। स ब्रह्मभूयाय कल्पते। स सर्वतः सुखमेधते। स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते। स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति। प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति। सायं प्रातः प्रयुञ्जानोऽपापो भवति। सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति। धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति॥

Etad-Atharvashirsham yodhite, sa Brahma-bhuyaya kalpate. Sa sarvatah sukham-edhate. Sa sarva-vighnair-na badhyate. Sa pancha-mahapapat-pramuchyate. Sayam-adhiyano divasa-kritam papam nashayati. Pratar-adhiyano ratri-kritam papam nashayati. Sayam pratah prayunjanopapo bhavati. Sarvatradhiyanopavighno bhavati. Dharmartha-kama-moksham cha vindati.

जो इसे पढ़ता है, वह ब्रह्मत्व को प्राप्त होता है, सब ओर से सुख पाता है, किसी विघ्न से बाधित नहीं होता और पाँच महापापों से मुक्त हो जाता है। सायं पढ़ने वाला दिन का, प्रातः पढ़ने वाला रात्रि का पाप नाश करता है; दोनों समय पढ़ने वाला पापरहित और सब विघ्नों से रहित होकर धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष पाता है।

Whoever studies this attains the state of Brahman, thrives in happiness, is troubled by no obstacle, and is freed from the five great sins. Reciting it in the evening destroys the day’s sin, in the morning the night’s; reciting both times, he becomes free of sin and every obstacle, and attains dharma, wealth, desire and liberation.

१२

इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम्। यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति॥ सहस्रावर्तनात् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत्॥

Idam-Atharvashirsham-ashishyaya na deyam. Yo yadi mohad-dasyati sa papiyan bhavati. Sahasravartanat yam yam kamam-adhite tam tam-anena sadhayet.

यह अथर्वशीर्षम् अशिष्य को नहीं देना चाहिए। जो मोहवश ऐसा करेगा, वह पापी होगा। इसका सहस्र बार पाठ करने से जिस-जिस कामना का चिंतन करते हुए पाठ करे, उसे उसी अनुसार सिद्ध कर लेता है।

This Atharvashirsha should not be given to one who is not a disciple. Whoever does so out of delusion becomes sinful. By reciting it a thousand times, whatever wish one holds in mind while reciting is fulfilled.

१३

अनेन गणपतिमभिषिञ्चति स वाग्मी भवति। चतुर्थ्यामनश्नन् जपति स विद्यावान् भवति। इत्यथर्वणवाक्यम्। ब्रह्माद्यावरणं विद्यात्। न बिभेति कदाचन॥

Anena Ganapatim-abhishinchati sa vagmi bhavati. Chaturthyam-anashnan japati sa vidyavan bhavati. Ity-Atharvana-vakyam. Brahmady-avaranam vidyat. Na bibheti kadachana.

इस मंत्र से गणपति का अभिषेक करने वाला वाक्पटु होता है। चतुर्थी को उपवास रखकर जप करने वाला विद्यावान होता है — यह अथर्वण ऋषि का वचन है। जो इसे ब्रह्मा-आदि का रक्षा-कवच जानता है, वह कभी भय नहीं करता।

One who performs Ganapati’s abhisheka with this mantra becomes eloquent. One who fasts and recites on the fourth day becomes learned — so says the sage Atharvana. Whoever knows this as the protective covering taught by Brahma and the gods never again knows fear.

१४

यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति। यो लाजैर्यजति स यशोवान् भवति। स मेधावान् भवति। यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति। यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते। स सर्वं लभते॥ अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति। सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासन्निधौ वा जप्त्वा सिद्धमन्त्रो भवति। महाविघ्नात् प्रमुच्यते। महादोषात् प्रमुच्यते। महापापात् प्रमुच्यते। स सर्वविद्भवति। स सर्वविद्भवति। य एवं वेद॥

Yo durvankurair-yajati sa Vaishravanopamo bhavati. Yo lajair-yajati sa yashovan bhavati, sa medhavan bhavati. Yo modaka-sahasrena yajati sa vanchhita-phalam-avapnoti. Yah saajya-samidbhir-yajati sa sarvam labhate, sa sarvam labhate. Ashtau brahmanan samyag-grahayitva surya-varchasvi bhavati. Surya-grahe mahanadyam pratima-sannidhau va japtva siddha-mantro bhavati. Mahavighnat pramuchyate. Mahadoshat pramuchyate. Mahapapat pramuchyate. Sa sarvavid bhavati, sa sarvavid bhavati, ya evam veda.

दूर्वांकुरों से यजन करने वाला कुबेर-सम, लाजा से यजन करने वाला यशस्वी-बुद्धिमान होता है। सहस्र मोदकों से यजन करने वाला मनचाहा फल, घी-समिधाओं से यजन करने वाला सब कुछ पाता है। आठ ब्राह्मणों को शिक्षा दिलाने वाला सूर्य-सम तेजस्वी होता है। सूर्यग्रहण, महानदी-तट या प्रतिमा-समीप जप से मंत्र सिद्ध होता है — वह महाविघ्न, महादोष, महापाप से मुक्त होकर सर्वज्ञ हो जाता है।

Worship with durva grass makes one like Kubera; with puffed grain, renowned and wise. Worship with a thousand modakas grants the heart’s desire; with ghee-soaked kindling, everything. Instructing eight brahmins makes one radiant as the sun. Reciting during an eclipse, by a great river, or near the image perfects the mantra — freed from great obstacles, faults and sins, such a one becomes all-knowing.

१५

इत्युपनिषत्॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

Ity-Upanishat. Om shantih shantih shantih.

यह उपनिषद् है। ॐ शांति, शांति, शांति।

Thus ends the Upanishad. Om, peace, peace, peace.

कब और कैसे करेंWhen and how it is observed

प्रातः अथवा सायं, स्नान के बाद शुद्ध होकर पाठ करें; गणेश चतुर्थी, बुधवार और संकष्ट चतुर्थी को विशेष रूप से पढ़ा जाता है।Recited after bathing, in the morning or evening; especially read on Ganesh Chaturthi, Wednesdays and Sankashti Chaturthi.